توسط : شاید برای خیلیها عجیب باشد که فیلم شهر تاریک (Dark City) ساخته الکس پرویاس (Alex Proyas) در سال ۱۹۹۸، علیرغم بهرهبرداری از ایدههای نوآورانه و بصری جذاب، در زمان اکران اولیهاش با شکست تجاری شدیدی مواجه شد و مورد سوءتفاهم منتقدان قرار گرفت. اما این فیلم، نه فقط یک اثر علمیتخیلی ساده، بلکه یک شاهکار پیچیده در ژانر نوآر است که با طراحی بصری و تماتیک غنی، ظرفیتی عظیم برای تحلیلهای فلسفی و سینمایی دارد.
سایه سنگین نوآر و معماری آرت دکو: جادوی بصری شهر تاریک
یکی از برترین ویژگیهای شهر تاریک که آن را از فیلمهای مشابه برمیگزیند، طراحی محیط و فضاسازیاش است. شهری که در آن جریان دارد، هیچگاه طلوع آفتاب را تجربه نمیکند و دائما در تاریکی فرو رفته است؛ مکانی که گویی زیر نیرویی فراطبیعی و فرازمینی شکل گرفته و دچار تقویم و قوانین زمانی مختص به خود است. معماری آن، ترکیبی از آرت دکو به همراه آرایش بصری برگرفته از شهرهای بزرگ قدیمی مانند نیویورک و لندن است. در این فضا استفاده از خطوط هندسی، سایهروشنهای عمیق، زاویههای سنگین و قاببندیهای متمرکز، یادآور سبکهای آرت سینمای نوآری است که با فیلمهایی مانند بلید رانر (Blade Runner) قابل مقایسه است.
اینگونه قاببندیها و نُرمهای بصری نه تنها تماشاگر را در فضایی رازآلود گرفتار میکند، بلکه حس غوطهوری در محیطی فراواقعی را به او منتقل میکند که دائم در حال تغییر است. این شهر با معماری مورف، ماشینآلات فروش خودکار به سبک دهههای چهل، و شرایط زمان-مکان غیرواقعی، خودش به یک شخصیت زنده و جداگانه بدل میشود که روی داستان و شخصیتها اثرگذار است.
تمها و مفاهیم فلسفی: حافظه، هویت و آزمایش بشری در دل تاریکی
در مرکز داستان، شخصیت جان موردوخ (John Murdoch) با بازی روفِـس سوئل (Rufus Sewell) قرار دارد که در اثر فراموشی تمام خاطرات خویش، به مکاشفهای فلسفی درباره ماهیت خود و هویت انسانی وارد میشود. سوالات بنیادینی مطرح میشود: اگر خاطرات شما ساخته و پرداختهی دیگران باشد، خود واقعی شما کیست؟ آیا هویت شما ثابت است؟ آیا واقعیت صرفا برداشت ما از نظم و ساختار در جهان است؟
این پرسشها، در قالب داستانی نوآر از تعقیب و گریز، مظنونیت و هول بیاطلاعی ظاهر میشوند و در حالی که مخاطب دنبال سرنخ است، با بحران هویت و واقعیت مواجه میشود. خود شهر نیز یک آزمایش بزرگ است که توسط بیگانگان یا غریبهها ساخته شده تا شرایط مختلف فشار بر هویت انسانها را مطالعه کنند؛ بخشی فلسفی که این فیلم را به سمت یک داستان علمی-تخیلی عمیق و هوشمندانه سوق میدهد.
تاریخچه تولید: از رویاهای پرویاس تا اصلاحات فیلمنامه
الکس پرویاس، کارگردان استرالیایی که پس از موفقیت فیلم مستقل ارواح هوا، گرملینهای ابرها (Spirits of the Air, Gremlins of the Clouds) هدفمند دنبال پروژهای بود که بتواند سبک نوآر مورد علاقه خود را با المانهای علمیتخیلی ترکیب کند. ایده اولیهاش برگرفته از فیلمهای کلاسیک نوآر مانند شاهین مالت (The Maltese Falcon) و مجموعه تلویزیونی منطقه نیمهروشن (The Twilight Zone) بود، همچنین بخشهایی از الهامات خوابگونه و ترسهای کودکی او داشت.
با گذشت چندین سال و بازنویسیهای متعدد، داستان به مرور از تمرکز قهرمان کارآگاه به شخصیت جان موردوخ تغییر کرد. سپس همکاری با لِم دابس (Lem Dobbs) و دیوید اس. گویر (David S. Goyer) که بعدها نویسنده بلید (Blade) و بتمن آغاز میکند (Batman Begins) شد باعث اصلاحاتی در فیلمنامه شد ولی بخش مهم پیچش اصلی باقی ماند؛ پیچشی که فیلم را به عنوان یک تابلو علمیتخیلی متمایز به مخاطب معرفی کرد.
موسیقی و صداسازی: جادوی صوتی برای احساس گمگشتگی
سایههای صوتی و آهنگسازی فیلم، نقشی کلیدی در ایجاد حس گمگشتگی، تنش و فضایی توهمزا دارند. ترکیب صداهای محیطی مبهم، نواهای ارگانیک و موسیقی پسزمینهای منقطع، به مخاطب القا میکند که در جهتی نامعلوم سرگردان است؛ درست مانند کاراکتر اصلی که هویتش را فراموش کرده و دنیایی که شهر نام دارد، در حال تغییر است. این شاخصه صوتی میتواند به عنوان مکملی برای میزانسن تصویری در نظر گرفته شود تا تجربهٔ سینمایی کلی را به سطحی بالاتر برساند.
تقاطع ذهن و واقعیت: پیچش داستانی شهر تاریک
هشدار: این بخش محتویات اصلی داستان و پیچش کلیدی را لو میدهد.
یکی از دلایل اصلی ناکامی شهر تاریک در زمان اکران، پیچش غیرمنتظره و عمیق داستانی بود که مخاطب را از داستانی قابل پیشبینی درباره مظنون به قتلی اشتباه گرفته شده، به مسیری فلسفی و کاملاً متفاوت منتقل میکند. در حقیقت، جان موردوخ نه قاتل نیست، نه حتی آن هویت را دارد و حتی همسرش واقعی نیست؛ بلکه شخصیتهایی هستند که توسط غریبهها خلق شدهاند تا آزمایش روانی روی جامعه انسانی انجام دهند.
این تلاش درک عمیقتری از انسانیت، حافظه و هویت است که فیلم را فراتر از سطح داستان عامیانه برده و به مخاطبی نیاز دارد که صبورانه و با حوصله دنبال تکتک نماها و اشارات فیلم برود. پیچش داستانی، که گویا برخی منتقدان را شوکه کرد، یکی از بهترین زیرمتنهای علمیتخیلی تاریخ سینما را شکل میدهد که با نگاه دقیقتر، جذابتر میشود.
چگونگی شکلگیری هواداران سختگیر و نقدهای بعدی
طی تقریباً سه دهه پس از انتشار، شهر تاریک از زیر سایه تجاری ناامیدکننده خارج شد و با کسب یک جایگاه سختگیرانه بین مخاطبان علمیتخیلی به یک فیلم کالت بدل گشت. منتقد بزرگی چون راجر ایبرت (Roger Ebert) آن زمان استثنائاً از فیلم حمایت کرد، اما حتی نظر مثبت او نیز نتوانست فیلم را از نقدهای تند و فروش ضعیف نجات دهد.
با مرور زمانی، فیلم نه تنها به خاطر ساختار داستانیاش، بلکه به سبب سبک بصری انحصاری و پیچیدگیهای فلسفیاش مورد تحسین قرار گرفت. نقدهای نوشتاری بعدی، از جمله مقالههای تحلیلی، فیلم را به عنوان اثری پیشرو که تاثیر مستقیمی بر ژانر خود داشته، ارزیابی کردند.
چرا شهر تاریک را دوباره ببینیم؟
برای دوستداران ژانر علمیتخیلی که به دنبال فراتر رفتن از داستانهای سطحی و جلوههای ویژه صرف هستند، شهر تاریک یک گنجینه است. ترکیب غنی از سبک نوآر، فلسفه هویت، و دنیایی بصری منحصربهفرد، فیلم را تبدیل به اثری کرده که هنوز هم میتواند مخاطبان امروز را انگشت به دهان کند و به پرسشهای بنیادین درباره هستی و خودآگاهی پاسخهای بصری و روایی متفاوت بدهد.
اگر هنوز این فیلم را ندیدید، فرصت را از دست ندهید تا یکی از درخشانترین آثار علمیتخیلی-نوآر را تجربه کنید که روشن میکند چرا سینمای علمیتخیلی همیشه باید بیشتر از آنچه بهظاهر میبینیم مورد توجه قرار گیرد. برای آشنایی با دیگر فیلمهای مهم تاریخ سینما فانتزیمگ را دنبال کنید.
